Tác hại suy hô hấp do sử dụng thuốc giảm đau gây nghiện sai liều
Thuốc giảm đau gây nghiện (nhóm opioid như morphin, oxycodone, tramadol, codein, fentanyl) có thể làm chậm và nông nhịp thở; khi dùng sai liều, dùng chung với rượu hoặc thuốc an thần, tác dụng này có thể tiến triển thành suy hô hấp và tử vong. Dấu hiệu cảnh báo gồm buồn ngủ sâu khó đánh thức, thở chậm, ngáy bất thường, môi tím tái, đồng tử co nhỏ. Khi thấy những dấu hiệu này, hãy gọi cấp cứu 115 ngay. Bài viết giải thích cơ chế, các yếu tố nguy cơ và cách dùng thuốc giảm đau mạnh an toàn hơn theo chỉ định của bác sĩ.
Opioid giảm đau bằng cách nào
Opioid gắn vào các thụ thể opioid trong não và tủy sống, làm giảm tín hiệu đau truyền lên não và thay đổi cách não cảm nhận cơn đau. Vì vậy chúng rất có giá trị trong điều trị đau nặng sau phẫu thuật, chấn thương, đau do ung thư. Tuy nhiên, thụ thể opioid cũng có mặt ở vùng thân não điều khiển nhịp thở. Khi thuốc tác động lên vùng này, trung tâm hô hấp giảm nhạy cảm với lượng CO2 trong máu, khiến người dùng thở chậm và nông hơn.
Ở liều điều trị phù hợp và có theo dõi, tác dụng này thường được kiểm soát. Nhưng khi liều vượt quá khả năng dung nạp của cơ thể, nhịp thở có thể giảm đến mức không đủ cung cấp oxy, dẫn đến thiếu oxy não, ngừng thở và tử vong.
Vì sao “sai liều” lại dễ xảy ra
- Tự tăng liều khi thấy đau chưa đỡ hoặc rút ngắn khoảng cách giữa các liều.
- Dùng thuốc của người khác: liều phù hợp với người đã dùng opioid lâu ngày có thể gây nguy hiểm cho người chưa từng dùng. Xem bài tác hại của việc dùng chung đơn thuốc.
- Phá vỡ viên giải phóng kéo dài bằng cách nghiền, nhai, khiến toàn bộ lượng thuốc giải phóng cùng lúc; lý do được giải thích trong bài tại sao không tự ý nghiền, bẻ viên nén.
- Nhầm lẫn giữa các chế phẩm có hàm lượng khác nhau.
- Dùng miếng dán nhiều hơn chỉ định, dán lên vùng da nóng hoặc chườm nóng lên miếng dán làm thuốc hấp thu nhanh hơn.
- Mất dung nạp: người đã ngừng thuốc một thời gian rồi dùng lại liều cũ.
- Mua thuốc trôi nổi có thể là hàng giả chứa opioid mạnh hơn.
Những yếu tố làm tăng nguy cơ suy hô hấp
| Yếu tố | Lý do |
|---|---|
| Rượu bia | Cộng hợp tác dụng ức chế thần kinh trung ương |
| Thuốc an thần, thuốc ngủ (benzodiazepine…) | Cộng hợp ức chế hô hấp, đặc biệt nguy hiểm |
| Thuốc kháng histamin gây ngủ, thuốc giãn cơ | Tăng buồn ngủ, giảm phản xạ thở |
| Người cao tuổi | Đào thải thuốc chậm, nhạy cảm hơn |
| Bệnh phổi mạn tính, ngưng thở khi ngủ | Dự trữ hô hấp kém |
| Suy gan, suy thận | Thuốc và chất chuyển hóa tích tụ |
| Mới bắt đầu dùng hoặc vừa tăng liều | Cơ thể chưa dung nạp |
| Trẻ em uống nhầm | Lượng nhỏ cũng có thể gây nguy hiểm |
Một số người có đặc điểm chuyển hóa thuốc nhanh khiến codein và tramadol chuyển thành chất có hoạt tính mạnh hơn bình thường. Vì lý do an toàn, cơ quan quản lý dược ở nhiều nước đã khuyến cáo hạn chế các thuốc này ở trẻ em và phụ nữ cho con bú.
Nhận biết sớm dấu hiệu suy hô hấp
Giai đoạn cảnh báo
- Buồn ngủ nhiều bất thường, ngủ gật khi đang nói chuyện.
- Nói líu nhíu, lú lẫn.
- Thở chậm hơn bình thường, ngáy to bất thường dù trước đây không ngáy.
Giai đoạn nguy hiểm
- Khó đánh thức, gọi không trả lời hoặc chỉ ú ớ.
- Thở rất chậm, nông, ngắt quãng, hoặc ngừng thở.
- Môi, đầu ngón tay tím tái hoặc xám.
- Đồng tử co nhỏ, da lạnh ẩm, người mềm nhũn.
Lưu ý rằng ngáy to ở người đang dùng opioid đôi khi là dấu hiệu tắc nghẽn đường thở và ức chế hô hấp, không nên chủ quan cho rằng người đó đang “ngủ ngon”.
Xử trí khẩn cấp
- Gọi 115 ngay, nói rõ người bệnh đang dùng thuốc giảm đau gây nghiện và tình trạng hiện tại.
- Kích thích đánh thức: gọi to, lay vai.
- Nếu không thở hoặc thở ngáp: bắt đầu hồi sinh tim phổi theo hướng dẫn của tổng đài viên.
- Nếu còn thở: đặt nằm nghiêng an toàn, theo dõi liên tục.
- Gỡ miếng dán giảm đau nếu có, bằng găng tay hoặc gói giấy, không chạm tay trần vào mặt dính thuốc.
- Mang theo thuốc, đơn thuốc khi đến viện.
Tại cơ sở y tế, nhân viên y tế có thể dùng thuốc giải đặc hiệu và hỗ trợ hô hấp. Người bệnh thường cần theo dõi nhiều giờ vì một số opioid tác dụng kéo dài hơn thuốc giải. Dấu hiệu ngộ độc của các chất khác được tổng hợp trong bài ngộ độc chất gây nghiện cấp tính.
Dùng thuốc giảm đau mạnh an toàn hơn
- Chỉ dùng khi có đơn, đúng liều, đúng khoảng cách, đúng thời gian bác sĩ chỉ định.
- Báo bác sĩ toàn bộ thuốc đang dùng, đặc biệt thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm.
- Không uống rượu bia trong thời gian dùng thuốc.
- Không lái xe khi chưa biết thuốc ảnh hưởng đến mình thế nào.
- Nhờ người thân biết các dấu hiệu cảnh báo, đặc biệt trong những ngày đầu hoặc khi tăng liều.
- Cất thuốc trong tủ có khóa, đếm số lượng, không để trẻ em và người khác tiếp cận.
- Xử lý thuốc thừa đúng cách khi không còn dùng; hỏi nhà thuốc hoặc cơ sở y tế.
- Nếu cơn đau không được kiểm soát, quay lại bác sĩ để điều chỉnh thay vì tự tăng liều.
Bảo vệ trẻ em trong nhà có thuốc giảm đau mạnh
Trẻ nhỏ có thể nhầm viên thuốc với kẹo, hoặc nhặt miếng dán giảm đau đã dùng còn sót thuốc. Với trẻ, lượng thuốc rất nhỏ cũng đủ gây ức chế hô hấp. Hãy cất thuốc trong tủ có khóa, không uống thuốc trước mặt trẻ kèm lời nói “đây là kẹo”, gấp đôi mặt dính của miếng dán đã dùng trước khi bỏ vào thùng rác kín. Nếu nghi trẻ đã nuốt hoặc ngậm phải thuốc giảm đau gây nghiện, kể cả khi trẻ vẫn chơi bình thường, hãy đưa đến cơ sở y tế ngay và mang theo vỏ thuốc.
Khi việc dùng thuốc vượt khỏi mục đích giảm đau
Opioid có thể gây dung nạp và lệ thuộc. Dấu hiệu đáng lo gồm dùng nhiều hơn chỉ định, dùng để giảm căng thẳng hoặc dễ ngủ, tìm mua thêm từ nhiều nơi, khó chịu khi hết thuốc. Đây không phải điều đáng xấu hổ mà là tình trạng y khoa cần được hỗ trợ. Hãy trao đổi thẳng thắn với bác sĩ; tại Việt Nam có chương trình điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện và các hình thức cai nghiện tự nguyện tại cơ sở y tế. Tìm hiểu thêm ở bài tầm quan trọng của cai nghiện tự nguyện.
Câu hỏi thường gặp
Tramadol có gây suy hô hấp không?
Có thể, đặc biệt khi dùng quá liều, phối hợp với rượu hoặc thuốc an thần, hoặc ở người có đặc điểm chuyển hóa thuốc nhanh. Chỉ dùng tramadol theo đơn và báo bác sĩ mọi thuốc bạn đang dùng.
Người nhà dùng thuốc giảm đau mạnh ngủ ngáy to có đáng lo không?
Có thể đáng lo nếu kèm khó đánh thức, thở chậm hoặc ngắt quãng. Hãy thử đánh thức; nếu không tỉnh hoặc thở bất thường, gọi cấp cứu ngay.
Đang dùng thuốc giảm đau gây nghiện có uống được thuốc ngủ không?
Không nên tự ý phối hợp vì nguy cơ ức chế hô hấp tăng mạnh. Mọi phối hợp phải được bác sĩ đánh giá và theo dõi.
Ngừng thuốc giảm đau gây nghiện đột ngột có sao không?
Sau thời gian dùng kéo dài, ngừng đột ngột có thể gây hội chứng cai như bồn chồn, đau nhức, mất ngủ, tiêu chảy. Bác sĩ thường hướng dẫn giảm liều từ từ, vì vậy hãy trao đổi trước khi ngừng.
Bài liên quan

Ma túy trá hình kẹo, bánh, nước uống: nhận biết dịp lễ hội cuối năm
Ma túy ngụy trang thành nước vui, kẹo, tem giấy được bán qua mạng và ở tiệc phòng kín. Cách nhận biết, tin đồn sai cần bỏ qua và việc nên làm khi phát hiện.

Luật Phòng, chống ma túy 2025: gia đình có người nghiện cần biết
Luật Phòng, chống ma túy 2025 hiệu lực từ 1/7/2026: ai phải xét nghiệm, cai nghiện tự nguyện 24–36 tháng, giám sát điện tử, trẻ 12–18 tuổi, mức án tái phạm.

Bị bỏ thuốc vào đồ uống khi đi tiệc cuối năm: dấu hiệu và xử trí
Bị bỏ thuốc vào ly khi đi bar, tiệc tất niên: những triệu chứng khác với say rượu thông thường, vì sao phải đi khám sớm và cách giữ an toàn cho cả nhóm bạn.

Nitazene: opioid tổng hợp mạnh hơn fentanyl mà UNODC cảnh báo
Nitazene là nhóm opioid tổng hợp, có loại mạnh gấp 5–10 lần fentanyl, hay lẫn trong viên thuốc giả. Cảnh báo mới của UNODC năm 2026 và dấu hiệu quá liều.