Darkfox Drugs Education
Trang chủ › Cảnh Báo Chất Cấm

Tác hại suy hô hấp do sử dụng thuốc giảm đau gây nghiện sai liều

Ban biên tập Darkfox Drugs Education · · Cập nhật
Tác hại suy hô hấp do sử dụng thuốc giảm đau gây nghiện sai liều

Thuốc giảm đau gây nghiện (nhóm opioid như morphin, oxycodone, tramadol, codein, fentanyl) có thể làm chậm và nông nhịp thở; khi dùng sai liều, dùng chung với rượu hoặc thuốc an thần, tác dụng này có thể tiến triển thành suy hô hấp và tử vong. Dấu hiệu cảnh báo gồm buồn ngủ sâu khó đánh thức, thở chậm, ngáy bất thường, môi tím tái, đồng tử co nhỏ. Khi thấy những dấu hiệu này, hãy gọi cấp cứu 115 ngay. Bài viết giải thích cơ chế, các yếu tố nguy cơ và cách dùng thuốc giảm đau mạnh an toàn hơn theo chỉ định của bác sĩ.

Opioid giảm đau bằng cách nào

Opioid gắn vào các thụ thể opioid trong não và tủy sống, làm giảm tín hiệu đau truyền lên não và thay đổi cách não cảm nhận cơn đau. Vì vậy chúng rất có giá trị trong điều trị đau nặng sau phẫu thuật, chấn thương, đau do ung thư. Tuy nhiên, thụ thể opioid cũng có mặt ở vùng thân não điều khiển nhịp thở. Khi thuốc tác động lên vùng này, trung tâm hô hấp giảm nhạy cảm với lượng CO2 trong máu, khiến người dùng thở chậm và nông hơn.

Ở liều điều trị phù hợp và có theo dõi, tác dụng này thường được kiểm soát. Nhưng khi liều vượt quá khả năng dung nạp của cơ thể, nhịp thở có thể giảm đến mức không đủ cung cấp oxy, dẫn đến thiếu oxy não, ngừng thở và tử vong.

Vì sao “sai liều” lại dễ xảy ra

  • Tự tăng liều khi thấy đau chưa đỡ hoặc rút ngắn khoảng cách giữa các liều.
  • Dùng thuốc của người khác: liều phù hợp với người đã dùng opioid lâu ngày có thể gây nguy hiểm cho người chưa từng dùng. Xem bài tác hại của việc dùng chung đơn thuốc.
  • Phá vỡ viên giải phóng kéo dài bằng cách nghiền, nhai, khiến toàn bộ lượng thuốc giải phóng cùng lúc; lý do được giải thích trong bài tại sao không tự ý nghiền, bẻ viên nén.
  • Nhầm lẫn giữa các chế phẩm có hàm lượng khác nhau.
  • Dùng miếng dán nhiều hơn chỉ định, dán lên vùng da nóng hoặc chườm nóng lên miếng dán làm thuốc hấp thu nhanh hơn.
  • Mất dung nạp: người đã ngừng thuốc một thời gian rồi dùng lại liều cũ.
  • Mua thuốc trôi nổi có thể là hàng giả chứa opioid mạnh hơn.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ suy hô hấp

Yếu tốLý do
Rượu biaCộng hợp tác dụng ức chế thần kinh trung ương
Thuốc an thần, thuốc ngủ (benzodiazepine…)Cộng hợp ức chế hô hấp, đặc biệt nguy hiểm
Thuốc kháng histamin gây ngủ, thuốc giãn cơTăng buồn ngủ, giảm phản xạ thở
Người cao tuổiĐào thải thuốc chậm, nhạy cảm hơn
Bệnh phổi mạn tính, ngưng thở khi ngủDự trữ hô hấp kém
Suy gan, suy thậnThuốc và chất chuyển hóa tích tụ
Mới bắt đầu dùng hoặc vừa tăng liềuCơ thể chưa dung nạp
Trẻ em uống nhầmLượng nhỏ cũng có thể gây nguy hiểm

Một số người có đặc điểm chuyển hóa thuốc nhanh khiến codein và tramadol chuyển thành chất có hoạt tính mạnh hơn bình thường. Vì lý do an toàn, cơ quan quản lý dược ở nhiều nước đã khuyến cáo hạn chế các thuốc này ở trẻ em và phụ nữ cho con bú.

Nhận biết sớm dấu hiệu suy hô hấp

Giai đoạn cảnh báo

  • Buồn ngủ nhiều bất thường, ngủ gật khi đang nói chuyện.
  • Nói líu nhíu, lú lẫn.
  • Thở chậm hơn bình thường, ngáy to bất thường dù trước đây không ngáy.

Giai đoạn nguy hiểm

  • Khó đánh thức, gọi không trả lời hoặc chỉ ú ớ.
  • Thở rất chậm, nông, ngắt quãng, hoặc ngừng thở.
  • Môi, đầu ngón tay tím tái hoặc xám.
  • Đồng tử co nhỏ, da lạnh ẩm, người mềm nhũn.

Lưu ý rằng ngáy to ở người đang dùng opioid đôi khi là dấu hiệu tắc nghẽn đường thở và ức chế hô hấp, không nên chủ quan cho rằng người đó đang “ngủ ngon”.

Xử trí khẩn cấp

  1. Gọi 115 ngay, nói rõ người bệnh đang dùng thuốc giảm đau gây nghiện và tình trạng hiện tại.
  2. Kích thích đánh thức: gọi to, lay vai.
  3. Nếu không thở hoặc thở ngáp: bắt đầu hồi sinh tim phổi theo hướng dẫn của tổng đài viên.
  4. Nếu còn thở: đặt nằm nghiêng an toàn, theo dõi liên tục.
  5. Gỡ miếng dán giảm đau nếu có, bằng găng tay hoặc gói giấy, không chạm tay trần vào mặt dính thuốc.
  6. Mang theo thuốc, đơn thuốc khi đến viện.

Tại cơ sở y tế, nhân viên y tế có thể dùng thuốc giải đặc hiệu và hỗ trợ hô hấp. Người bệnh thường cần theo dõi nhiều giờ vì một số opioid tác dụng kéo dài hơn thuốc giải. Dấu hiệu ngộ độc của các chất khác được tổng hợp trong bài ngộ độc chất gây nghiện cấp tính.

Dùng thuốc giảm đau mạnh an toàn hơn

  • Chỉ dùng khi có đơn, đúng liều, đúng khoảng cách, đúng thời gian bác sĩ chỉ định.
  • Báo bác sĩ toàn bộ thuốc đang dùng, đặc biệt thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm.
  • Không uống rượu bia trong thời gian dùng thuốc.
  • Không lái xe khi chưa biết thuốc ảnh hưởng đến mình thế nào.
  • Nhờ người thân biết các dấu hiệu cảnh báo, đặc biệt trong những ngày đầu hoặc khi tăng liều.
  • Cất thuốc trong tủ có khóa, đếm số lượng, không để trẻ em và người khác tiếp cận.
  • Xử lý thuốc thừa đúng cách khi không còn dùng; hỏi nhà thuốc hoặc cơ sở y tế.
  • Nếu cơn đau không được kiểm soát, quay lại bác sĩ để điều chỉnh thay vì tự tăng liều.

Bảo vệ trẻ em trong nhà có thuốc giảm đau mạnh

Trẻ nhỏ có thể nhầm viên thuốc với kẹo, hoặc nhặt miếng dán giảm đau đã dùng còn sót thuốc. Với trẻ, lượng thuốc rất nhỏ cũng đủ gây ức chế hô hấp. Hãy cất thuốc trong tủ có khóa, không uống thuốc trước mặt trẻ kèm lời nói “đây là kẹo”, gấp đôi mặt dính của miếng dán đã dùng trước khi bỏ vào thùng rác kín. Nếu nghi trẻ đã nuốt hoặc ngậm phải thuốc giảm đau gây nghiện, kể cả khi trẻ vẫn chơi bình thường, hãy đưa đến cơ sở y tế ngay và mang theo vỏ thuốc.

Khi việc dùng thuốc vượt khỏi mục đích giảm đau

Opioid có thể gây dung nạp và lệ thuộc. Dấu hiệu đáng lo gồm dùng nhiều hơn chỉ định, dùng để giảm căng thẳng hoặc dễ ngủ, tìm mua thêm từ nhiều nơi, khó chịu khi hết thuốc. Đây không phải điều đáng xấu hổ mà là tình trạng y khoa cần được hỗ trợ. Hãy trao đổi thẳng thắn với bác sĩ; tại Việt Nam có chương trình điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện và các hình thức cai nghiện tự nguyện tại cơ sở y tế. Tìm hiểu thêm ở bài tầm quan trọng của cai nghiện tự nguyện.

Câu hỏi thường gặp

Tramadol có gây suy hô hấp không?

Có thể, đặc biệt khi dùng quá liều, phối hợp với rượu hoặc thuốc an thần, hoặc ở người có đặc điểm chuyển hóa thuốc nhanh. Chỉ dùng tramadol theo đơn và báo bác sĩ mọi thuốc bạn đang dùng.

Người nhà dùng thuốc giảm đau mạnh ngủ ngáy to có đáng lo không?

Có thể đáng lo nếu kèm khó đánh thức, thở chậm hoặc ngắt quãng. Hãy thử đánh thức; nếu không tỉnh hoặc thở bất thường, gọi cấp cứu ngay.

Đang dùng thuốc giảm đau gây nghiện có uống được thuốc ngủ không?

Không nên tự ý phối hợp vì nguy cơ ức chế hô hấp tăng mạnh. Mọi phối hợp phải được bác sĩ đánh giá và theo dõi.

Ngừng thuốc giảm đau gây nghiện đột ngột có sao không?

Sau thời gian dùng kéo dài, ngừng đột ngột có thể gây hội chứng cai như bồn chồn, đau nhức, mất ngủ, tiêu chảy. Bác sĩ thường hướng dẫn giảm liều từ từ, vì vậy hãy trao đổi trước khi ngừng.

Bài liên quan